Nhiều ngân hàng và TCTD đã xây dựng được đội ngũ cán bộ, chuyên gia có đủ năng lực, trình độ nghiệp vụ và kỹ năng quản lý, điều hành về cơ bản đáp ứng yêu cầu hoạt động trước mắt. Một số ít trong họ đã được đào tạo sâu ở các cơ sở chuyên nghiệp nước ngoài, có trình độ chuyên môn khá cao. Một số cán bộ nghiệp vụ đang được tổ chức đào tạo dài hạn, bài bản để trở thành lực lượng nòng cốt trong tương lai.
Tuy nhiên, trình độ chung của nhân lực ngân hàng (kể cả Hội sở và các chi nhánh NHNN) đang bất cập với nhu cầu đổi mới hoạt động ngân hàng, đặc biệt trong kiến thức về nghiệp vụ ngân hàng hiện đại, ngoại ngữ, kiến thức về Nhà nước và pháp luật. Có sự xáo trộn, cạnh tranh khá lớn trong nội bộ hệ thống khiến nhân sự của các ngân hàng không ổn định, gây những khó khăn về hoạt động và tiềm ẩn rủi ro cho các TCTD, nhất là khi trình độ và đạo đức nghề nghiệp của nhân viên ngân hàng không đảm bảo. Nhân lực sẽ tiếp tục là vấn đề nóng khi địa bàn có thờm nhiều NHTMCP mới đi vào hoạt động.
Nhân lực chuyên nghiệp và chất lượng cao cho kiểm toán và quản lý tài chính luôn là bài toán khó. Sự cạnh tranh tìm kiếm các lao động cao cấp trên thị trường đang khá gay gắt. Theo Bộ Tài chính, đội ngũ kiểm toán có trình độ quốc tế tại Việt Nam chỉ mới đáp ứng 1/3 nhu cầu; khoảng 70% chủ doanh nghiệp Việt Nam hiện nay không đọc được báo cáo tài chính. Nghĩa là kiến thức, kỹ năng về quản trị tài chính, xây dựng các chuẩn mực về tài chính - kế toán chưa được doanh nghiệp coi trọng... Thời gian gần đây, việc vay vốn ngân hàng đó dễ dàng hơn, nhưng các doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn khó tiếp cận nguồn vốn, vỡ các dự án đầu tư có tính khả thi không cao, thông tin tài chính không thực sự rõ ràng và đáng tin cậy, trong khi điều kiện tài sản thế chấp có nhiều hạn chế.
Có một thực trạng phổ biến là những doanh nghiệp nhỏ thường sử dụng người thõn tớn trong công tác tài chính kế toán hơn là những người có chuyên môn, nên đôi khi báo cáo tài chính không đáp ứng yêu cầu của ngân hàng. Điều này đang và sẽ là bài toán rất khó giải, nếu tự các doanh nghiệp nhỏ và vừa không thay đổi nhận thức, coi trọng phát triển đội ngũ nhân lực tài chính, kế toán. Thực tế cho thấy, chỉ với đội ngũ kế toán, kiểm toán viên chuyên nghiệp, chất lượng cao mới cho phộp cải thiện năng lực quản lý tài chính và xây dựng nền tài chính lành mạnh cả cấp quốc gia, lẫn doanh nghiệp.
Nhìn chung, cả nước đang thiếu các nhân lực cao cấp về dịch vụ kế toán, kiểm toán, tư vấn tài chính, đầu tư, hệ thống kế toán, thông tin, lưu ký, đăng ký và xác định hệ số tín nhiệm. Đội ngũ cán bộ còn chậm đổi mới và bồi dưỡng kiến thức cả về nghiệp vụ TC-NH, cũng như về kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Trình độ và tính chuyên nghiệp của cán bộ, công nhân viên trong các tổ chức TC-NH chưa cao, đặc biệt trong các hoạt động quản trị kinh doanh ngân hàng hiện đại, tư vấn, phân tích tín dụng, quản lý rủi ro, marketing và tiếp cận các dịch vụ ngân hàng Tài chính mới. Một bộ phận không nhỏ cán bộ và lãnh đạo, điều hành trong các TCTD còn nhiều hạn chế về kỹ năng quản trị kinh doanh ngân hàng hiện đại, hiểu biết về dịch vụ ngân hàng mới, marketing, đánh giá, phân tích tín dụng, quản lý rủi ro...
Có thể nói, cùng với xu thế phát triển các dịch vụ TC-NH ngày càng chiếm tỷ trọng cao trong GDP cả nước, mở rộng về quy mô, phong phú đa dạng về chủng loại, cơ cấu, nâng cao sức cạnh tranh về chất lượng và giá cả, ngày càng tiếp cận và đạt tiêu chuẩn quốc tế…thì càng tô đậm thêm tính bức thiết về chiến lược và kế hoạch cụ thể phát triển thị trường nhân lực, đội ngũ chuyên gia có trình độ chuyên môn nghiệp vụ và quản lý TC-NH đủ trình độ theo các chuẩn mực quốc tế, nhất là trên các mặt hoạt động: thẩm định, quản lý tín dụng và quản lý dự án; có hiểu biết sâu về chính sách, luật pháp kinh doanh, kiến thức thị trường và nghiệp vụ TC-NH, giỏi ngoại ngữ, tin học và kỹ năng giao tiếp…
Trước mắt, tập trung đào tạo đội ngũ quản lý, nhân viên các ngành TC-NH, bảo hiểm, tư vấn đầu tư và tài chính, thẩm định, định giá để hỗ trợ cho hoạt động quản lý nghiệp vụ ngân hàng cơ bản; các qui trình, thủ tục quản lý và tác nghiệp theo thông lệ, chuẩn mực quốc tế về các dịch vụ ngân hàng mới dựa trên nền tảng công nghệ thông tin, đặc biệt là các dịch vụ ngân hàng điện tử, ngân hàng ảo, internet banking, home banking, telephone banking, thanh toán; các hình thức cho vay mới, như cho vay đồng tài trợ, cho thuê tài chính và các dịch vụ thanh toán (trong đó có dịch vụ thanh toán liên ngân hàng), dịch vụ ngân quỹ, dịch vụ thu đổi ngoại tệ, nhận và chi trả kiều hối, dịch vụ bảo lãnh, dịch vụ bảo hiểm, dịch vụ quản lý và giữ hộ giấy tờ có giá, cũng như các loại hình dịch vụ thẻ (thẻ ATM, thẻ ghi nợ, thẻ tín dụng); bảo lãnh phát hành; đánh giá, xếp hạng tín nhiệm để đánh giá, xếp loại rủi ro các loại chứng khoán niêm yết và định mức tín nhiệm của các doanh nghiệp tham gia thị trường chứng khoán, kế toán, kiểm toán chứng khoán theo chuẩn mực quốc tế; nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán; kiểm toán báo cáo tài chính của tổ chức phát hành, niêm yết và kinh doanh chứng khoán; tư vấn tái cơ cấu doanh nghiệp, quy trình quản trị kinh doanh và hệ thống kiểm soát nội bộ, công nghệ quản lý kinh doanh hiện đại, năng lực đổi mới và nâng cao hiệu quả công tác quản trị doanh nghiệp …
Đặc biệt, cần dạng hoá các kênh và phương thức đào tạo, coi trọng đào tạo chính quy và bổ túc thường xuyên, khuyến khích đào tạo chuyên gia TC-NH tại các cơ sở đào tạo chuyên nghiệp chất lượng cao trong nước và quốc tế; Tăng cường hợp tác giữa các trường đại học, các cơ sở nghiên cứu trong và ngoài nước với các bộ, ngành trung ương và địa phương, các tổ chức tài chính và cơ sở đào tạo danh tiếng trong hoạt động nghiên cứu, đào tạo cơ bản và nâng cao kiến thức về TC-NH; Xây dựng một số trung tâm đào tạo TC- NH đạt trình độ khu vực về chương trình và công nghệ giảng dạy; Từng bước chuẩn hoá trình độ cán bộ, nhân viên TC-NH theo chuẩn mực quốc tế.
Bên cạnh đó, cần phát triển thị trường chuyên gia TC-NH cao cấp; Khuyến khích thu hút và trao đổi chuyên gia TC-NH từ các tổ chức, quốc gia trong khu vực và thế giới vào làm việc tại Việt Nam; Khuyến khích phát triển và tạo thuận lợi cho hoạt động của các Hiệp hội ngành nghề trong lĩnh vực TC-NH, như Hiệp hội ngân hàng, Hiệp hội bảo hiểm, Hiệp hội kế toán, Hiệp hội kiểm toán v.v… Đẩy mạnh hoạt động và tăng cường vai trò của Hiệp hội ngành tài chính - ngân hàng trong việc hỗ trợ cơ quan quản lý nhà nước trên các phương diện: xây dựng khuôn khổ pháp lý, đào tạo nhân lực, giám sát sự tuân thủ quy định pháp luật của các thành viên tham gia thị trường và phát triển TTCK, phát triển các quan hệ hợp tác, giao lưu trong nước và quốc tế…
TS. Nguyễn Minh Phong
Viện nghiên cứu phát triển KT-XH Hà Nội