Một cuộc chiến mới đang bùng phát ở Libya

Vốn yểm  trợ phe nổi dậy giành chính quyền, phương Tây đang kỳ vọng chiếm lợi thế trước các tập đoàn Nga và Trung Quốc trong các hợp đồng khai thác dầu khí tại Libya.

Các tập đoàn dầu khí quốc tế - từ ENI của Ý đến BP hay Total của Anh, Pháp, ExxonMobil của Mỹ và Qatar Oil đã sớm gửi chuyên gia đến hiện trường như để nhắc nhở Hội đồng Dân tộc chuyển tiếp Libya (NTC) về công lao của NATO trong việc lật đổ chế độ Gaddafi cũng như vai trò của các « đại gia » dầu lửa trong giai đoạn sắp tới ở Libya.

Từng phản đối chiến dịch quân sự của NATO ở Libya, Matxcơva và Bắc Kinh lo ngại các tập đoàn của Nga và Trung Quốc bị thua thiệt trong chính sách phát triển năng lượng của chính quyền Tripoli trong nay mai.

Libya trên bàn cờ năng lượng

Trong ngày đầu tiên, khi quân nổi dậy tiến vào thủ đô Tripoli, cổ phiếu của tập đoàn dầu khí ENI tăng vọt hơn 6% trong một phiên giao dịch, Total của Pháp tăng 2,25 % với lý do duy nhất tất cả các nhà phân tích đều cho rằng ENI của Italy và Total của Pháp sẽ “thắng lớn” trong cuộc chạy đua tranh giành các hợp đồng khai thác dầu mỏ ở Libya thời “hậu Gaddafi”.

Total đang nuôi hy vọng giành được đến 35 % các hợp đồng khai thác dầu khí tại Libya do những nỗ lực quân sự của Pháp.

Trước chiến tranh, mỗi ngày Libya sản xuất từ 1,5 đến 1,6 triệu thùng dầu, tương đương với 2 % sản lượng toàn thế giới. Khối lượng này đã bị giảm mất 2/3 kể từ đầu cuộc chiến và đã rơi xuống còn 100 000 thùng/ngày vào tháng 7/2011.

Libya hiện xếp thứ 17 trong số các quốc gia sản xuất dầu lửa, lớn thứ ba của châu Phi và 85 % khối lượng dầu của Libya được xuất sang châu Âu.

Itlay là đối tác thương mại dầu lửa hàng đầu của chính quyền Tripoli dưới thời đại tá Gaddafi. Rome mua vào 28 % dầu thô của Libya, kế đến là Pháp với 15 %. Trong khi đó, Trung Quốc mua 11 % lượng dầu của Libya. Trong số những khách hàng của Libya, Mỹ tụt lại phía sau khá với việc mua vỏn vẹn 3 % sản lượng dầu của Libya.
Theo thẩm định của Tạp chí Dầu khí, trữ lượng dầu lửa của Libya lên tới 46 tỷ thùng, gấp 10 lần so với Ai Cập và hơn hẳn Nigeria (37 tỷ thùng dầu) hay Algeria (12,2 tỷ thùng). Nigeria và Algeria vốn được coi là những quốc gia có trữ lượng lớn nhất của châu Phi. Để so sánh, trữ lượng dầu của Mỹ chỉ vào khoảng trên 20 tỷ thùng - căn cứ vào nghiên cứu của Cơ quan thông tin năng lượng Mỹ (EIA).

Ngoài dầu lửa, Libya cũng còn là một quốc gia có trữ lượng khí đốt thiên nhiên lớn (1 500 tỷ m3) - có thể xếp thứ 4 toàn châu Phi.

Sự hiện diện của các tập đoàn nước ngoài

Ai đang kiểm soát nguồn “vàng đen vô giá” của Libya? Cho đến tháng 2/2011, ngành công nghiệp dầu lửa Libya được đặt dưới sự kiểm soát của khoảng một chục tập đoàn quốc gia và tất cả đều được đặt dưới sự “chỉ đạo” của đại tá Gaddafi, qua Tập đoàn Dầu lửa Quốc gia (NOC).

Theo thẩm định của văn phòng Evaluate Energy có trụ sở tại London, 25 % các cơ sở sản xuất dầu lửa của Libya thuộc quyền sở hữu của NOC; 35 % thuộc về các công ty liên doanh có vốn của các công ty nước ngoài như ENI của Italy hay Repsol của Tây Ban Nha.

Bên cạnh đó còn phải kể đến sự hiện diện của 35 tập đoàn nước ngoài. ENI chiếm vị trí quan trọng nhất. Năm ngoái, mỗi ngày ENI sản xuất được 116 000 thùng dầu, trong lúc công suất khai thác của Total của Pháp hay ConocoPhilipps của Mỹ chỉ dao động từ 41 000 tới 55 000 thùng/ngày.

ExxonMobile, Chevron, Shell, ConocoPhilipps, Wintershall, BP … đều đã “đặt chân” đến Libya từ năm 2006 khi chính quyền Tripoli bắt đầu cải thiện quan hệ với cộng đồng quốc tế. Trong số các tập đoàn nước ngoài hiện diện tại Libya, không thể quên CNPC của Trung Quốc cũng như hai “đại gia” của Nga là Gazprom Neft và Tatneft.
Kẻ thắng, người thua.

Cuộc nội chiến tại Libya kéo dài trong sáu tháng qua đã hủy hoại một phần lớn hạ tầng cơ sở của ngành công nghiệp dầu khí nước này. Theo đánh giá của Cơ quan Năng lượng Quốc tế AIE, trong tháng Bảy vừa qua, mỗi ngày quốc gia dầu hỏa này chỉ còn cung cấp được 100 000 thùng dầu, thay vì 1,6 triệu thùng trong thời kỳ trước cuộc nổi dậy.

Hội đồng Dân tộc chuyển tiếp (NTC) Libya cho biết họ đã bắt đầu đàm phán với đại diện của những công ty dầu khí  phương Tây (đứng đầu là ENI, Total, Shell, BP) và cũng đã không quên sự hỗ trợ quý giá của các nước Arập như Qatar.

ENI đã ký hợp đồng khai thác dầu hỏa dài hạn với Lybia cho đến năm 2042 gần như đã tiến vào thủ đô Tripoli cùng lúc với phe nổi dậy vào tuần trước. Tập đoàn này cho biết họ đang đưa nhân viên trở lại Libya.

Các nguồn tin báo chí tiết lộ tập đoàn dầu khí Total của Pháp đang nhòm ngó tới 35 % những hợp đồng tương lai của Libya. Ngoài Total, tập đoàn khí đốt quốc gia Pháp (GDF), vốn chưa từng chen chân được vào quê hương của ông Gaddafi, cũng đang nuôi hy vọng. Cổ phần của GDF cũng đã tăng 5 % trong một phiên giao dịch hôm 22/08/11.

Trong mắt các nhà đầu tư quốc tế, đây là thời điểm thuận lợi để thâm nhập thị trường khai thác dầu khí  Libya.
Trong khi đó, Cơ quan Thương mại của Nga tại Libya đang lo ngại “các doanh nghiệp của Nga sẽ mất hết các hợp đồng ở Libya”. Vốn đã đầu tư hàng tỷ USD vào thị trường châu Phi này,  Gazprom Neft và Tatneft đang hối thúc Mátxcơva thuyết phục chính phủ lâm thời Libya “nhẹ tay” với hai con chim đầu đàn của ngành công nghiệp dầu khí của Nga.

Trung Quốc cũng cảm thấy lo lắng trong khi chờ đợi chính quyền mới của Tripoli quyết định về số phận của 75 tập đoàn Trung Quốc đang có mặt tại Libya.

Vẫn còn nhiều ẩn số

Cho dù cộng đồng quốc tế nói chung và tổ chức các quốc gia xuất khẩu dầu hỏa OPEP nói riêng đang chờ đợi vàng đen của Libya lại tràn ngập các thị trường quốc tế, nhưng theo chuyên gia về dầu lửa thuộc Viện Quan hệ Chiến lược Quốc tế IRIS của Pháp, giáo sư Thierry Coville, ngành dầu hỏa Libya cần thêm nhiều thời gian để tìm lại nhịp độ sản xuất của sáu tháng trước đây.

Ông Coville nêu ra hai trở ngại lớn đối với nền công nghiệp dầu khí của Libya vào lúc này và nói:

“Có nhiều khả năng các hệ thống, các đầu ra của các đường ống dẫn dầu cho phép xuất khẩu dầu hỏa  Libya ra nước ngoài bị hư hại. Ngoài ra còn có vấn đề nhân công : nguồn lực trong ngành khai thác và lọc dầu chủ yếu là người lao động nước ngoài”.

“Với biến cố vừa qua, hàng trăm ngàn người nhập cư vào Libya đã bỏ chạy hoặc đã được quốc gia của họ hồi hương. Cho nên ngành công nghiệp dầu khí của Libya hiện tại rất cần nhân công để có thể hoạt động trở lại bình thường”.

“Tựu chung thì Libya sẽ cần thêm nhiều thời gian để có thể quay trở lại được mức sản xuất như thời kỳ trước khi xảy ra chiến tranh. Giới trong ngành cho rằng, phải đến năm 2013 mức sản xuất dầu lửa của Libya mới có thể trở lại như cũ, tức là như ở giai đoạn trước khi phong trào nổi dậy bùng phát vào ngày 15/02/2011”.
 
“Về tiềm năng, theo công trình nghiên cứu của tập đoàn dầu khí BP, Libya có nguồn dự trữ dầu lửa lớn nhất châu Phi và có thể đứng hàng thứ 8 trên thế giới về mặt trữ lượng. Do vậy, tất nhiên là các tập đoàn quốc tế sẽ ồ ạt chen chân vào Libya”.

“ Libya vốn là nguồn cung cấp dầu lửa lớn thứ 3 của toàn bộ thị trường Liên minh châu Âu. Riêng đối với Italy,  80 % dầu lửa tiêu thụ tại thị trường này đến từ Libya. Điều đó cho thấy là Liên minh châu Âu lệ thuộc nhiều vào dầu hỏa của Libya.”

Một trở ngại không nhỏ khác là cho đến nay, khu vực chung quanh thành phố Sirte vốn được coi là thành trì của gia đình Gaddafi vẫn do các phe trung thành với ông này kiếm soát. Sirte và các vùng lân cận là nơi chiếm tới  80 % dự trữ dầu lửa của Libya.

Libya là một nền kinh tế hoàn toàn lệ thuộc vào dầu hỏa: 95 % khối lượng khai thác được dành để xuất khẩu. Vàng đen là nguồn ngoại tệ quy nhất của Libya trong lúc quốc gia này phải nhập khẩu tất cả các mặt hàng tiêu dùng.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế với trữ lượng lên tới 46 tỷ thùng dầu, Libya lẽ ra đã có thể sản xuất khoảng 3 triệu thùng dầu thỗ mỗi ngày tức cao gấp đôi so với công suất khai thác trước khi xảy ra nội chiến.

Đại diện của chính phủ lâm thời Libya từng tuyên bố rằng chính phủ mới sẽ tôn trọng các hợp đồng đã được ký kết dưới chế độ của đại tá Gaddafi, tuy nhiên những quốc gia đã không yểm trợ phong trào dân chủ có thể sẽ mất một số hợp đồng.

Trong số những quốc gia đó phải kể đến Trung Quốc, Nga, Brazil và Ấn Độ. Tuy nhiên. theo giới quan sát chưa có gì bảo đảm là chính quyền mới của Tripoli sẽ mở rộng cửa ngành công nghiệp dầu khí quốc gia để đón các nhà đầu tư nước ngoài vào như  phương Tây chờ đợi.

Ngoài dầu khí, NATO còn nhắm đến nhiều hợp đồng quan trọng khác của Libya trong giai đoạn tái thiết đất nước: từ các dự án xây dựng nhà máy điện hạt nhân, đến chương trình trang bị máy bay cho hãng hàng không quốc gia Air Libya hay  trang bị quân sự cho một chế độ có trong tay đến 150 tỷ USD dự trữ ngoại tệ.

Minh Bích (theo RFI)