“Chốn công đường lòng vòng”
“Khiếu nại hành chính đã lòng vòng, kiện hành chính thì chốn công đường cũng lòng vòng, đã 30 năm không làm ăn gì được”, ông Nguyễn Văn Tư ở thị trấn Mỏ Cày (Mỏ Cày Nam, Bến Tre) nói.
Hồi mới giải phóng, ông Tư mua đám đất hoang, cải tạo và mở cơ sở kinh doanh, hàng năm đóng thuế đủ. Giấy mua nay vẫn còn, có cán bộ chính quyền lúc đó chứng nhận, nhưng những cán bộ chính quyền khác bảo đó là đất đồn bót cũ. Có lẽ, không nên tranh cãi về nguồn gốc đất thuở chiến tranh loạn lạc, sau chiến tranh biến động cũng dữ dội, mà nên hướng tới sự an dân, phát triển. Như ý kiến của ông Lê Văn Danh, Phó chủ tịch UBND huyện những năm mới giải phóng, nói với PV Tiền Phong: “Hồi chiến tranh, ở Bến Tre khắp nơi là đồn bót địch. Khi hòa bình, chính quyền vận động dân khai hoang phục hóa, mấy chục năm dân đã sống yên ổn, không nên vì một chút đất mà chính quyền sinh sự ăn thua với dân”.
Mảnh đất “chính quyền sinh sự ăn thua” với ông Tư, rộng hơn 3.000 m2. Lúc đầu, thị trấn vô cớ lấy một nửa cho ba hộ dân. Ông Tư khiếu nại, năm 1994, UBND huyện ra quyết định thu hồi thêm 524,7 m2 “giao cho UBND thị trấn quản lý”. Khiếu nại lên tỉnh, UBND tỉnh Bến Tre ra quyết định thu hồi hết đám đất “giao cho UBND huyện quản lý”.
Năm 2008, ông Tư kiện các quyết định của UBND tỉnh ra TAND tỉnh Bến Tre. Sau khi thụ lý, ngày 28-2-2008, Chánh án TAND tỉnh Bến Tre làm công văn “báo cáo và xin ý kiến của Thường trực Tỉnh ủy về đường lối giải quyết vụ án”. Truyền thông lên tiếng, ngày 12-3-2008, Chủ tịch UBND tỉnh Bến Tre ra quyết định thu hồi các quyết định bị kiện “để xem xét lại nội dung khiếu nại của ông Tư”. TAND tỉnh Bến Tre đình chỉ vụ kiện.
Khi tòa đã đình chỉ vụ kiện, UBND tỉnh Bến Tre lại ra các quyết định lấy đất của ông Tư. Ông lại kiện đề nghị hủy các quyết định mới. Giữa năm 2010, tòa hành chính TAND tỉnh Bến Tre xử bác đơn của ông. Ngày 7-10-2010, Tòa phúc thẩm TANDTC tại TPHCM xử phúc thẩm, hủy án sơ thẩm, trả hồ sơ cho TAND Bến Tre xử lại. TAND tỉnh Bến Tre xử lại sơ thẩm, một lần UBND tỉnh xin hoãn, lần tiếp theo vào ngày 17-8-2011, sau phần xét hỏi đi vào nghị án, đến nay chưa tuyên. Tính ra, chi phí chính quyền và tòa án cho vụ này đã lớn hơn giá trị mảnh đất. Trên đất, con cái ông Tư có gia đình riêng đã làm nhà cửa, nếu thu hồi đất phải đập bỏ hàng loạt, tổn thất xã hội càng lớn hơn.
Doanh nghiệp khốn đốn
Cty Cổ phần Năm Sao cất nhà xưởng trên đất của LICO, nhiều năm nay bỏ hoang
Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực đất đai bị hành chính “hành” thì nhiều nhưng dám kiện UBND tỉnh ra tòa, Cty Cổ phần Cơ khí Xây dựng Long An (LICO) là một điển hình. Ngày 18-1-2012, Tòa phúc thẩm của TANDTC tại TPHCM xử phúc thẩm 3 vụ LICO kiện UBND tỉnh Long An, tiếp tục bảo vệ quyền lợi của LICO như các bản án sơ thẩm của TAND tỉnh Long An tuyên dạo tháng 9-2011.
Năm 2003, UBND tỉnh Long An giao cho LICO đầu tư hạ tầng khu công nghiệp 50 ha. Khi hoàn thành, xảy ra tranh chấp dân sự, đang nhờ tòa án giải quyết thì năm 2007 và 2008, Chủ tịch UBND tỉnh Long An Dương Quốc Xuân ban hành loạt quyết định trái luật. Trong đó, lấy 38 ha đất của LICO mà không tính toán bồi thường và ra quyết định thu hồi, đem cấp cho Cty TNHH Tân Lợi Lợi và Cty Cổ phần Năm Sao. Tiếp theo, UBND tỉnh cho Cty TNHH Tân Lợi Lợi bán 25 ha đất cho Cty TNHH Lợi Lợi (hai doanh nghiệp này của một đôi vợ chồng) và TCty Điện lực Miền Nam.
Khi ông Dương Quốc Xuân không trúng cử HĐND tỉnh khóa 2011-2016, trong cuộc bầu cử ngày 22-5-2011, rồi mất chức Chủ tịch UBND tỉnh Long An thì việc giải quyết vụ này mới thuận lợi tiếp cận chân lý. Trước đó, phải hoãn nhiều lần, có lần do đại diện UBND tỉnh “đau bụng đi ngoài” đột xuất.
Các bản án sơ thẩm và phúc thẩm, tuyên hủy văn bản của Chủ tịch UBND tỉnh Long An, buộc trả lại đất cho LICO. Bản án sơ thẩm tuyên ngày 14-9-2011 của TAND tỉnh Long An nhận xét: “Về công tác quản lý nhà nước về đầu tư, về đất đai: Hội đồng xét xử xét thấy UBND tỉnh Long An có nhiều sai phạm nên sẽ có văn bản kiến nghị theo quy định điểm h khoản 2 Điều 163 Luật Tố tụng hành chính”.
Án có hiệu lực nhưng thi hành còn rất khó khăn, bởi sai lầm trong quản lý đất kéo dài, nhiều tài sản đã mọc lên trên đất. Với đất được cấp, Cty Cổ phần Năm Sao thế chấp vay ngân hàng đã đầu tư kho xưởng. TCty Điện lực Miền Nam trên đất được mua, đã xây dựng trạm biến thế cung cấp điện cho cả vùng. Chủ tịch HĐQT LICO Nguyễn Văn Liên cho biết, giá thị trường của khu đất hơn 400 tỷ đồng, vì UBND tỉnh Long An mà bỏ hoang 5 năm nay. Thiệt hại cho LICO rất lớn, cho các doanh nghiệp liên quan không hề nhỏ, nhức nhối hơn là chưa biết bao giờ mới giải quyết xong vụ kiện để đưa khu đất vào khai thác, nên thiệt hại xã hội chưa dừng lại.
Trợ giúp pháp lý vào tù
Ngày 12-12-2011, Tòa phúc thẩm TANDTC tại Đà Nẵng xử phúc thẩm, y án sơ thẩm phạt ông Lê Đình Chuyên 12 năm tù về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, trong quá trình “trợ giúp pháp lý” cho 66 hộ dân khiếu nại đất đai. Tại phiên phúc thẩm, đại diện Viện thừa hành quyền công tố và xét xử phúc thẩm Viện KSNDTC tại Đà Nẵng đã đề nghị hủy toàn bộ bản án sơ thẩm, nhưng không được chấp nhận. Lý do của đại diện Viện là, căn cứ buộc tội chưa rõ ràng, cần điều tra lại.
Ông Lê Đình Chuyên ở tỉnh Sóc Trăng, 66 hộ dân ở tỉnh Đăk Nông. Nội dung “hợp đồng dân sự” giữa hai bên thể hiện, các hộ dân từ tỉnh Hà Tĩnh vào khai thác vùng kinh tế mới ở xã Đăk Săk (Đăk Min, Đăk Nông) từ năm 1981, được khoảng 100 ha, sinh sống ổn định. Năm 1985, chính quyền địa phương thu hồi đất để giao cho một nông trường cà phê, “cưỡng bức đồng bào dỡ nhà, giao đất, tàn phá hoa màu nhưng không có quyết định thu hồi, không chính sách bồi thường, hỗ trợ hoặc tái định cư”. Khiếu nại nhiều năm không được, năm 2009, nghe tin ông Chuyên có khả năng giúp, nên đại diện các hộ dân từ Đắk Nông xuống Sóc Trăng ủy quyền cho ông Chuyên “lập thủ tục pháp lý để gửi đến các cơ quan có thẩm quyền yêu cầu xem xét giải quyết theo quy định của pháp luật”. Ông Chuyên đã làm việc với Thanh tra Chính phủ, Văn phòng tiếp dân của Trung ương Đảng và các cơ quan này có văn bản đề nghị UBND tỉnh Đăk Nông xem xét giải quyết, tuy nhiên chưa có kết quả.
Cũng theo “hợp đồng dân sự”, các hộ dân “tự nguyện chi phí” cho ông Chuyên 200 triệu đồng, bên cạnh là “các khoản chi phí giao tế khác” như chi cho đại diện các hộ dân cùng ông Chuyên ra Hà Nội. Tổng cộng, các hộ dân đã đưa cho ông Chuyên 676 triệu đồng, đa số góp 2-5 triệu đồng/hộ, hai hộ góp nhiều nhất hơn 82 triệu đồng/hộ. Hợp đồng quy định hiệu lực “cho đến khi có quyết định giải quyết”, nếu ông Chuyên làm sai sẽ phải trả 200 triệu đồng (không trả lại “chi phí giao tế”). Theo vị đại diện Viện KSNDTC thì quan hệ dân sự được thiết lập như thế là rõ ràng.
Về tư cách của ông Chuyên, kết luận của Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Đăk Nông cho rằng “không phải là luật sư” nhưng “tự giới thiệu mình là luật sư” để lấy tiền là lừa đảo. Tuy nhiên, nội dung kết luận điều tra lại viết: “Mọi người đề nghị Chuyên cho xem thẻ luật sư thì Chuyên trả lời “tôi không có”. Cáo trạng của Viện KSND tỉnh Đắk Nông cho biết thêm, danh thiếp ông Chuyên đưa cho mọi người ghi “trợ giúp pháp lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp”. Cũng như trong hợp đồng và giấy ủy quyền được chứng thực tại chính quyền đại phương, không có chỗ nào ông Chuyên ghi mình là luật sư.
Theo luật sư Nguyễn Trường Thành bào chữa cho ông Chuyên, bởi vậy mà đại diện Viện KSNDTC đề nghị hủy án sơ thẩm để điều tra lại, làm rõ căn cứ buộc tội. “Những chứng cứ có trong hồ sơ vụ án chưa thể hiện ông Chuyên có hành vi giả danh luật sư nên vụ án đang có dấu hiệu oan sai”, luật sư Thành nói.
Vấn đề ở đây, quản lý đất đai rối rắm, không những tòa án giải quyết khó khăn mà còn có thể gây nguy hiểm cho những người tư vấn pháp lý, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân (mà luật đang khuyến khích để giảm bớt khiếu kiện sai luật). Vụ xử tù nặng ông Chuyên đang có ý kiến nhiều chiều là một ví dụ.
Sáu Nghệ