Không hề. Giống như các cuộc tấn công khủng bố khác, cuộc tấn công 11/9 được xác định là thất bại về tình báo chiến thuật của Mỹ. Nhưng mặc dù các nhân viên tình báo đã bỏ lỡ cuộc tấn công nhưng họ đã không bỏ lỡ mối đe dọa. Nhiều năm trước sự kiện 11/9, cộng đồng tình báo, đặc biệt là CIA đã dành sự chú ý bất thường và nỗ lực để tìm hiểu về tổ chức Osama bin Laden. Tổng thống Bill Clinton đã phát biểu năm 1998 rằng “chủ nghĩa khủng bố nằm trong chương trình nghị sự hàng đầu của Mỹ. Đồng thời ông cũng đưa ra một chương trình bí mật chống lại al Qaeda bao gồm những kế hoạch đang phát triển để bắt giữ bin Laden ngay cả trước vụ nổ bom năm 1998 vào Đại sứ quán Mỹ ở Châu Phi.
Khi các nhân viên an ninh quốc gia của chính quyền Clinton trao trách nhiệm cho những người kế nhiệm của chính quyền Bush, họ đã nhấn mạnh nguy cơ sẽ xảy ra vào ngày 11/9. Sandy Berger, cố vấn an ninh quốc gia đã nói với bà Rice rằng “Bà sẽ phải dành nhiều thời gian trong suốt 4 năm làm việc của mình để quan tâm đến vấn đề khủng bố nói chung và mạng lưới al Qaeda nói riêng nhiều hơn so với các vấn đề khác”.
Bằng chứng xác thực nhất của cộng đồng tình báo về những hiểu biết trước sự kiện 11/9 là những cảnh báo trên toàn thế giới vào tháng 2/2001 mà không đề cập đến vũ khí hạt nhân Iraq hay kho dự trữ vũ khí bất bình thường. Thay vào đó, lời cảnh báo xác định nguy cơ khủng bố, đặc biệt là mạng lưới al Qaeda là mối đe dọa số 1 của an ninh Mỹ. Bản báo cáo cũng cho rằng Bin Laden và đồng bọn là “mối đe dọa trực tiếp và nghiêm trọng nhất” và “có khả năng lập nhiều cuộc tấn công với ít hoặc không có lời cảnh báo”. Tất cả dự báo đều hoàn toàn chính xác.
“Các cơ quan tình báo thủ cựu từ chối thay đổi”
Bạn sẽ ngạc nhiên đấy. Những chỉ trích về các cơ quan tình báo Mỹ có xu hướng khắc họa chân dung họ như những bộ máy quan liêu tẻ nhạt sử dụng sự ủy nhiệm bí mật để bảo vệ mình khỏi sự giám sát sẽ khiến họ làm tốt công việc của mình hơn. Nhưng phần lớn những cuộc cải cách tình báo hiệu quả này đến từ bên trong, không phải bên ngoài.
Các biểu đồ tổ chức của CIA và các cơ quan tình báo Mỹ khác đang trải qua sự thay đổi thường xuyên và quyết liệt – một sự công nhận cần thiết để thích nghi với sự thay đổi nhanh chóng của các cơ quan giám sát và phân tích. Sự thay đổi hiệu quả nhất và có thể có tính cách mạng nhất trong sự thay đổi công việc của cộng đồng tình báo về khủng bố là sự ra đời của Trung tâm Chống khủng bố của CIA vào năm 1986.
Những cuộc cải cách từ bên ngoài nhận được nhiều sự chú ý từ công chúng nhưng không đem lại nhiều kết quả. Sau sự kiện 11/9, cộng đồng tình báo đã trải qua một lần sắp xếp lại khi Quốc hội hành động theo Ủy ban 11/9 yêu cầu các cơ quan tình báo chịu trách nhiệm trước một giám đốc tình báo quốc gia. Tuy nhiên, động thái này đã không như mong đợi là thống nhất cộng đồng tình báo mà thay vào đó là tạo ra một cơ quan khác gồm 16 người. Bởi vì cả văn phòng của giám đốc mới và Trung tâm Chống khủng bố đều có chức năng chính phủ nên họ đã nhầm lẫn trách nhiệm của nhau. Điều này càng rõ ràng hơn khi Umar Farouk Abdulmutallab cố gắng làm nổ tung một máy bay phản lực chở khách tại Detroit vào ngày Giáng sinh 2009. Vụ việc đã dẫn đến hàng loạt các chỉ trích tương tự như sau vụ 11/9 về những thông tin không được đối chiếu và không được kết nối.
“Tin tức tình báo đã trở nên tốt hơn từ sự kiện 11/9”
Đúng thế, nhưng không phải là những lý do bạn nghĩ. Theo Ủy ban Tình báo Thượng viện Mỹ sự bùng nổ sau sự kiện 11/9 trong ngân sách tình báo Mỹ đã tăng gấp đôi kể từ năm 2001, ít nhất cũng cải thiện được khả năng phát hiện các tin tức giúp Mỹ khoanh vùng được âm mưu khủng bố lớn hoặc truy bắt kẻ xấu.
Nhưng đó là những thay đổi rõ rệt và đáng kể ở Mỹ, những ưu tiên sau sự kiện 11/9 đã tạo ra sự khác biệt lớn. Nhiệm vụ chống khủng bố - quan trọng hơn các nhiệm vụ tình báo khác – phụ thuộc vào sự hợp tác chặt chẽ với các chính phủ khác. Trước sự kiện 11/9, sự sẵn sàng hợp tác của những chính phủ này thường rất ít ỏi. Tuy nhiên sau sự kiện 11/9, các quan chức Mỹ đã nói vào các đối tác nước ngoài rằng “Lần này chúng tôi thực sự có ý định nghiêm túc về điều đó.” Một số kết quả của sự thay đổi lớn này có thể nhìn thấy được. Sự thành công hay thất bại trong tương lai về việc theo dõi các mối đe dọa như chủ nghĩa cực đoan chống Mỹ ở Nam Á sẽ phụ thuộc nhiều vào mối quan hệ của Mỹ và Pakistan hơn là sự thể hiện của bộ máy quan liêu ở Washington.
Sự hợp tác giữa các cơ quan chống khủng bố của các chính phủ vẫn đang tiếp tục bất chấp sự khác biệt giữa các chính phủ. Khi sự kiện 11/9 đi vào lịch sử, các quốc gia đã thận trọng hơn trong việc chia sẻ thông tin. Chúng ta hoàn toàn thích đáng khi nghĩ rằng tin tức tình báo giống như một sự giúp đỡ quan trọng đối với chính sách đối ngoại nhưng cũng cần phải nhớ rằng chính sách đối ngoại có ảnh hưởng đến tình báo như thế nào.
“Tin tức tình báo có thể cứu chúng ta khỏi những tình huống bất ngờ xấu”
Chúng tôi mong như vậy. Đầu tháng 2 vừa qua, Thượng nghị sĩ Dianne Feinstein, Chủ tịch Ủy ban Tình báo Thượng viện đã tra hỏi một nhân viên CIA trong phòng Capitol Hill. Ông Feinstein đã nói với Stephanie O'Sullivan, phó giám đốc của CIA rằng “Tổng thống, thư ký Nhà nước và Quốc hội đã đưa ra những quyết định chính sách về Ai Cập và những nhà hoạch định chính sách này xứng đáng có những phân tích tình báo kịp thời”.
Feinstein hầu như không phải là người duy nhất chỉ trích sự bất tài của các cơ quan tình báo Mỹ trong việc dự đoán vụ tự thiêu của nhà cung cấp trái cây Mohamed Bouazizi hôm 17/12/2010 có tốc độ lan truyền và ảnh hưởng như thế nào trong thế giới Ả Rập. Thứ mà cộng đồng tình báo được mong đợi cung cấp là sự hiểu biết chiến lược về các điều kiện và thái độ có thể bùng nổ thành một cuộc cách mạng toàn diện.
Gần đây, những khiển trách và yêu cầu liên quan đến vụ tấn công bất ngờ ở Trân Châu Cảng năm 1941 là những điều mới nhất trong một loạt những vấn đề được đưa ra. Các nguồn tin cung cấp cho cơ quan tình báo đã tăng lên đáng kể trong suốt 7 thập kỷ qua và các cơ quan tình báo vẫn đang không ngừng cải thiện ngành làm việc của họ. Nhưng sẽ luôn có những thách thức mới đặc biệt là trong thời đại thông tin không ngừng phát triển như ngày nay.
Yến Anh (Theo Foreign Policy)