Cố Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn căn dặn chúng tôi: đừng bao giờ tự cho mình là trí thức. Bởi vì những người nông dân giỏi “1 nắng, 2 sương”, họ cũng có rất nhiều kinh nghiệm, kiến thức-tri thức thâm canh trồng trọt, chăn nuôi mà các đồng chí chúng ta (những người có trình độ đại học trở lên) còn dốt, không biết…
Và trong quá trình công tác, tôi có được gặp, tiếp xúc với Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn 1 số lần. Cái gì không biết hoặc chưa biết, ông đều khiêm tốn tự nhận: cái này tôi dốt… Ngược lại Bộ trưởng cũng chấn chỉnh, uốn nắn ngay tại chỗ-khi cán bộ có tác phong “công văn túi áo, báo cáo túi quần”. Thí dụ dùng ngón tay để chỉ bản đồ là Bộ trưởng yêu cầu phải kiếm luôn “que ăng-ten” hoặc cây gậy chỉ cho đàng hoàng, chính quy.
Trở lại vấn đề trí thức, cố Chủ tịch Hồ Chí Minh có 1 định nghĩa trí thức rất thuyết phục và cố Chủ tịch yêu cầu trí thức hoàn toàn, mà tôi cho rằng phải lao động, học tập, phấn đấu suốt cả đời mình.
Định nghĩa trí thức? Thế nào là trí thức hoàn toàn đã được cố Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu ra từ cách đây 65 năm (1947-2012), trong cuốn Sửa đổi lề lối làm việc:
“Trí thức là hiểu biết. Trong thế giới chỉ có hai thứ hiểu biết: Một là hiểu biết sự tranh đấu sinh sản. Khoa học tự nhiên do đó mà ra. Hai là hiểu biết tranh đấu dân tộc và tranh đấu xã hội. Khoa học xã hội do đó mà ra. Ngoài hai cái đó, không có trí thức nào khác.
Một người học xong đại học, có thể gọi là trí thức. Song y không biết cày ruộng, không biết làm cống, không biết đánh giặc, không biết làm nhiều việc khác. Nói tóm lại công việc thực tế, y không biết gì cả. Thế là y chỉ có trí thức một nửa. Trí thức của y là trí thức học sách, chưa phải trí thức hoàn toàn. Y muốn thành một người trí thức hoàn toàn, thì phải đem cái trí thức đó áp dụng vào thực tế.
Vì vậy, những người trí thức đó cần phải biết rõ cái khuyết điểm của mình. Phải khiêm tốn. Chớ kiêu ngạo. Phải ra sức làm các việc thực tế.
Lý luận phải đem ra thực hành. Thực hành phải nhằm theo lý luận.
Lý luận cũng như cái tên (hoặc viên đạn). Thực hành cũng như cái đích để bắn. Có tên mà không bắn , hoặc bắn lung tung, cũng như không có tên.
Lý luận cốt để áp dụng vào thực tế. Chỉ học thuộc lòng, để đem lòe thiên hạ thì lý luận ấy cũng vô ích.
Vì vậy, chúng ta phải gắng học, đồng thời học thì phải hành”.
Ngoài những điều cố Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu trí thức hoàn toàn nêu trên; hiện nay với phong trào học tập và làm theo Chủ tịch Hồ Chí Minh còn để lại biết bao điều tốt đẹp khác nữa mà tôi thấy rất thấm nhuần. Chẳng hạn là người trí thức, người lãnh đạo, hay người quản lý… không bao giờ câu nệ theo cái luận điểm: Muốn làm giàu cho người khác, thì nhất thiết phải biết “thu va hà vén” làm giàu cho bản thân-cá nhân mình trước đã…
Nguyễn Thành Lập