Tổ chức Hợp tác Thượng Hải đã chuyển màu

Tuyên bố cũng cho rằng sự ra đời của SCO  là lựa chọn lịch sử, đã đứng vững 10 năm qua và đang trở hành một tổ chức có ảnh hưởng khu vực và thế giới, góp phần bảo vệ hòa bình và ổn định khu vực.

Giám đốc Viện nghiên cứu Hudson của Mỹ, Richard Weitz, cho rằng SCO có sự phát triển mới mà lãnh đạo của các nước không ngờ tới trong 10 năm qua. Ông cho rằng một nguyên nhân quan trọng làm SCO gắn kết với nhau do có hai nước Trung Quốc và Nga làm nòng cốt. Hai nước lớn này dựa vào nhau do Trung Quốc cần nhập dầu lửa và Nga muốn xuất dầu lửa.

Sau khi Liên Xô sụp đổ, Mỹ đã chen chân vào các nước Trung Á với một loạt căn cứ quân sự giống như con dao sắc nhọn găm vào sau lưng Trung Quốc và Nga. Nhận thức thấy mối nguy cơ này, hai nước Trung Quốc và Nga đã thuyết phục ba nước Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan tiến hành họp tại Thượng Hải lập ra “Cơ chế hợp tác 5 nước Thượng Hải”.    

Ngày 14/6/2001, cơ chế này đã kết nạp thêm Cộng hòa Uzbekistan và ngày 15/6/2001 nguyên thủ 6 nước đã ra tuyên bố thành lập “Tổ chức Hợp tác Thượng Hải” (SCO). Tổ chức này có diện tích trên 30,18 triệu km2 vắt ngang qua từ Châu Âu sang Châu Á, chiếm 3/5 diện tích hai Châu lục Âu-Á, với dân số 1,5 tỉ người, chiếm 1/4 dân số thế giới.

Năm 2004, SCO khởi động cơ chế “quan sát viên” tại Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 4 vào tháng 6/2004 công nhận Mông Cổ là quan sát viên. Tiếp đó, Hội nghị thượng đỉnh lần thứ 5 họp tháng 7/2005 tại Astana, thủ đô Kazakhstan, công nhận thêm ba nước Pakistan, Iran, Ấn Độ là quan sát viên.

Dư luận thế giới cho rằng do bối cảnh ra đời, có thể thấy mục tiêu chủ yếu của SCO là hợp tác quân sự nhằm chống lại mối đe dọa của Mỹ, ngăn chặn chủ nghĩa li khai đòi độc lập, chủ nghĩa tôn giáo cực đoan và chủ nghĩa khủng bố, bảo vệ an ninh vùng biên giới giữa các nước thành viên. Vì vậy, Mỹ và các nước Phương Tây gọi SCO là “NATO Phương Đông”.

Kể từ khi thành lập, SCO mang đậm màu sắc quân sự với nhiều cuộc tập trận chung, nhất là cuộc tập trận chung quy mô lớn Trung-Nga mang tên “Sứ mệnh hòa bình” vào năm 2005 và những năm tiếp theo. Trong khi đó quan hệ hợp tác kinh tế buôn bán giữa các nước nội khối bị hạn chế nhiều. Vì vậy, tháng 9/2003, thủ tướng các nước SCO đã họp tại Bắc Kinh ký văn bản “Đề cương hợp tác kinh tế buôn bán đa phương” tới năm 2020, đồng thời xác định trọng điểm hợp tác chuyển từ quân sự sang kinh tế, nhất là các lĩnh vực có tiềm năng giữa các nước như năng lượng, giao thông vận tải, thông tin viễn thông và sản xuất nông nghiệp. Tháng 9/2004, các nước SCO đã xác định 127 hạng mục hợp tác trong 11 lĩnh vực khác nhau với tổng kim ngạch 10 tỉ USD, nhưng chủ yếu vẫn là năng lượng, giao thông, kỹ thuật.

Năm 2005, Hội nghị Thủ tướng lần thứ 4 họp tại Mátxcơva, các nước thành viên ký “Hiệp định hợp tác Ngân hàng” giữa các nước thành viên và “Đề cương hợp tác Hội đồng doanh nghiệp” nhằm đẩy mạnh hợp tác trên lĩnh vực kinh tế, buôn bán, đầu tư, tiền tệ. Nhưng mãi tới tháng 8/2007, các cơ cấu này mới bắt đầu khởi động, tiếp đó các thành lập “Quỹ phát triển SCO”.

Kể từ đó màu sắc quân sự nhạt đi, màu sắc kinh tế đậm lên. Kim ngạch buôn bán giữa Trung Quốc và 5 nước thành viên từ 2003 tới 2007 tăng lên 3,4 lần, trong đó năm 2006 đạt 67,4 tỉ USD. Các nước cũng cam kết đưa kim ngạch buôn bán tới năm 2010 đạt từ 80 tỉ tới 100 tỉ USD.

Tuy nhiên dư luận lưu ý quan hệ Trung-Nga ngày càng được nâng cấp cả về chính trị và kinh tế. Đây là nhân tố quan trọng gắn kết các nước thành viên của SCO.

Kim ngạch mậu dịch Trung-Nga từ 10 tỉ USD thập kỷ 90 lên 48,1 tỉ USD năm 2007 và tới 60 tỉ USD vào năm 2010. Kể từ khi SCO thành lập, hai nước Trung, Nga đã ký kết hơn 200 văn bản hợp tác kinh tế đầu tư buôn bán, nhất là trong lĩnh vực năng lượng, than, điện lực, kỹ thuật cao. Trong chuyến thăm Nga ngày 16/6/2011, Tổng thống Medvedev và Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào đã đề ra “Chương trình hợp tác 10 năm tới”, cam kết đưa kim ngạch buôn bán hai nước lên 100 tỉ USD vào năm 2015 và 200 tỉ USD vào năm 2020. Đồng thời, hai nước còn ký kết “Hiệp ước hợp tác hữu nghị láng giềng thân thiện” và tiếp tục nâng cấp quan hệ hai nước.

Qua 10 năm thành lập, SCO đã chuyển màu, hợp tác kinh tế đang dần thay thế cho hợp tác quân sự, nhất là sau khủng hoảng tiền tệ tín dụng thế giới. Đây chính là sự thay đổi to lớn của SCO trong tình hình quốc tế đang thay đổi hiện nay./.

Kiều Tỉnh